WCZESNA EPOKA ŻELAZA

dr Tomasz Bochnak

Wpływy kul­tury cel­tyc­kiej na zie­miach pol­skich w młod­szym okresie prze­drzym­skim.
Pro­wadzi badania na sta­no­wi­skach z tej epoki we Francji oraz w Rumunii.

phoca_thumb_l_bibracte01
phoca_thumb_l_bibracte07
klamra

dr Maciej Karwowski

Obe­rleis koło Ern­st­brunn (Obe­rle­iser­berg) należy do naj­waż­niej­szych sta­no­wisk arche­olo­gicz­nych w rejonie środ­ko­wego Dunaju. Poło­żone jest ono na roz­le­głym wynie­sieniu (457 m n.p.m), któ­rego wierz­chołek tworzy owalne pla­teau o powierzchni ok. 6,5 ha (fot.). Od strony połu­dniowej znaj­duje się dodat­kowo płaski „taras” o powierzchni ok. 1,5 ha (tzw. „Vor­burg”). Mamy wiec do czy­nienia z typowym sta­no­wi­skiem wyżynnym. W trakcie wie­lo­let­nich badań wyko­pa­li­sko­wych odkryte tu zostały bogate ślady osad­nictwa począwszy od okresu póź­nego neo­litu po czasy nowo­żytne. Istotną cześć pocho­dzą­cych stąd mate­riałów arche­olo­gicz­nych sta­nowią zna­le­ziska dato­wane na późny okres żelaza i zwią­zane z osad­nic­twem cel­tyc­kiej kul­tury lateńskiej.

Cel­tycka osada na Obe­rle­iser­berg jest w rejonie środ­ko­wego Dunaju jedną z bardzo nie­licz­nych osad wyżyn­nych kul­tury lateń­skiej o zacho­wa­nych śladach inten­sywnej zabu­dowy. Z osad­nic­twem tym wiązać można obecnie blisko 30 arche­olo­gicznie prze­ba­da­nych obiektów miesz­kal­nych – głównie pół­zie­mianek (fot.), ale też domów o kon­strukcji słu­powej. Otwartą nadal pozo­staje kwe­stia związku z cel­tyckim osad­nic­twem zacho­wa­nych do dziś potęż­nych obwa­łowań ota­cza­ją­cych całe pla­teau i „Vor­burg” (fot.). Umoc­nienia te powstały z całą pew­no­ścią jeszcze w okresie kul­tury pól popiel­ni­co­wych, jed­nakże wtór­nego ich wyko­rzy­stania zarówno w późnym okresie żelaza, jak i w okre­sach póź­niej­szych nie można wykluczyć.

Na spe­cjalny cha­rakter osady wska­zuje także ilość i jakość pocho­dzą­cych stąd zna­le­zisk. Szcze­gólną uwagę zwra­cają liczne monety cel­tyckie – obecnie ok. 160 egzem­plarzy, nale­żące głównie do emisji boj­skich. Zna­le­ziska srebr­nych monet tzw. typu Obe­re­iser­berg wska­zują na funk­cjo­no­wanie tu lokal­nego men­nictwa. Bardzo licznie repre­zen­to­wane są dalsze przed­mioty meta­lowe, przede wszystkim fibule – obecnie ok. 300 zna­le­zisk, któ­rych nie­które formy były nie­wąt­pliwie lokalnie wytwa­rzane, jak też części stroju (fot.), drobne narzę­dzia spe­cja­li­styczne (fot.), narzę­dzia rze­mieśl­nicze i gospo­darcze, akce­soria jeź­dzieckie i przed­mioty sta­no­wiące ele­menty wozu, oraz frag­menty brą­zo­wych naczyń. Z Obe­rle­iser­bergu pochodzi także dość liczna seria przed­miotów meta­lo­wych z zoo­mor­ficz­nymi lub też mitycz­nymi przed­sta­wie­niami. Na szcze­gólną uwagę zasłu­guje zna­le­ziona w 1998 roku nie­wielka brą­zowa figurka ludzka przy­pusz­czalnie o cha­rak­terze kul­towym (fot.). Liczną grupę zna­le­zisk sta­nowi cha­rak­te­ry­styczna cel­tycka szklana biżu­teria, głównie bran­so­lety i pierścienie.

Na dale­ko­siężne kon­takty miesz­kańców osady na Obe­rle­iser­bergu wska­zują tzw. importy. Wymienić tu należy przede wszystkim monetę wybitą w Numidii w dru­giej połowie II w. przed Chr. oraz frag­menty cera­miki Cam­pana, czyli pocho­dzącej z Italii tzw. czarnej sigil­laty. Przy­naj­mniej w części impor­tami są też wspo­mniane już frag­menty brą­zo­wych naczyń oraz inne przed­mioty, np. lustra oraz nie­które ozdoby i narzę­dzia. Wśród mate­riału numi­zma­tycz­nego znaj­dują się importy noryckie i panoń­skie, jak też zachodnio-celtyckie. Znaczna grupa zna­le­zisk wska­zuje na szcze­gólnie inten­sywne kon­takty z tere­nami zaję­tymi przez cel­tyc­kich Taurysków.

Naj­licz­niejszą kate­gorią zna­le­zisk z osady na Obe­rle­iser­bergu są oczy­wi­ście przed­mioty wyko­nane z gliny. Są to głównie frag­menty naczyń cera­micz­nych, wśród któ­rych repre­zen­to­wane są prak­tycznie wszystkie formy cha­rak­te­ry­styczne dla kul­tury lateń­skiej. W zna­ko­mitej więk­szości naczynia te wyko­nane zostały przy użyciu koła garncarskiego.

Badania sta­no­wiska na Obe­rle­iser­bergu pro­wa­dzone są od wielu lat we współ­pracy z Insty­tutem Arche­ologii Uni­wer­sy­tetu Rze­szow­skiego. Współ­praca rze­szow­skiego insty­tutu z Insty­tutem Pre– i Pro­to­hi­storii (Institut für Ur– und Früh­ge­schichte) Uni­wer­sy­tetu Wie­deń­skiego roz­po­częła się w roku 2003. Zwią­zana ona była z reali­zo­wa­nymi w latach 2002–2011 przez dr. Aloisa Stup­p­nera pro­jek­tami pod wspólnym tytułem: „Der Obe­rle­iser­berg — eine spätan­tike Höhen­sie­dlung“, finan­so­wa­nymi przez Fun­dację Nauki Austriac­kiej (FWF — Fonds zur För­de­rung der wis­sen­scha­ftli­chen For­schung, pro­jekty nr P15925, P20044). We wszyst­kich latach reali­zacji pro­jektów ich stałym współ­pra­cow­ni­kiem był zatrud­niony w Insty­tucie Arche­ologii w Rze­szowie dr Maciej Kar­wowski. W latach 2003–2005 i 2007–2009 w bada­niach wyko­pa­li­sko­wych pro­wa­dzo­nych na sta­no­wisku uczest­ni­czyli stu­denci Insty­tutu Arche­ologii Uni­wer­sy­tetu Rzeszowskiego.

Obecnie współ­praca ta opiera się o kie­ro­wany przez prof. Ger­harda Trnkę pro­jekt „Die kel­ti­sche Höhen­sie­dlung am Obe­rle­iser­berg“ i finan­so­wany, podobnie jak poprzednie pro­jekty, przez austriacki FWF (pro­jekt nr P22615). Pro­jekt ten przy­znany został na lata 2010–2013 i reali­zo­wany jest w Insty­tucie Pre– i Pro­to­hi­storii Uni­wer­sy­tetu Wie­deń­skiego. Jego celem jest opra­co­wanie i przy­go­to­wanie do publi­kacji pozy­ska­nych w trakcie poprzed­nich pro­jektów mate­riałów z okresu lateń­skiego. Dr Maciej Kar­wowski jest współ­au­torem pro­jektu, jego jedynym mery­to­rycznym wyko­nawcą i jed­no­cze­śnie koor­dy­na­torem całości prac. Tym razem w ramach pro­jektu nie są pro­wa­dzone żadne badania tere­nowe, w związku z czym w pro­jekcie nie uczest­niczą już rze­szowscy stu­denci.
(wszystkie foto­grafie: archiwum IUF, Wiedeń)

badania Oberleis 2003 (Stuppner-Cygan-Karwowski)
Oberleiserberg widok od poludnia (zaznaczony przebieg walow)
celtyckie szklo

dr Agnieszka Reszczyńska

Relacje kul­tu­rowe między obsza­rami zaj­mo­wa­nymi przez Ger­manów nad­łab­skich, przede wszystkim Kotliną Czeską, a zie­miami pol­skimi w okresie rzym­skim i wcze­snej fazie okresu wędrówek ludów.

Czę­ścią reali­zo­wa­nych tematów badaw­czych jest udział wraz z grupą stu­dentów IA UR w wyko­pa­li­skach arche­olo­gicz­nych na obszarze Repu­bliki Cze­skiej, pro­wa­dzo­nych w latach 2002–2013:

1. W ramach współ­pracy mię­dzy­na­ro­dowej z Arche­olo­gickim Cen­trum Olo­mouc współ­udział w pro­wa­dzeniu badań tere­no­wych na trasie budowy auto­strad i dróg szyb­kiego ruchu na obszarze Moraw: bada­niach na wie­lo­kul­tu­rowym sta­no­wisku osa­dowym w miej­sco­wości Loučka (2004 r.), na cmen­ta­rzy­skach lud­ności kul­tury pucharów dzwo­no­wa­tych i w bada­niach obiektów osa­do­wych z okresu rzym­skiego w Hulínie (lata 2005, 2007 i 2008), Stříbr­ni­cach (2006 r.) oraz Pra­vči­cach (2009–2010), a także na cmen­ta­rzysku wcze­sno­śre­dnio­wiecznym w Hulínie (2007 r.).

2. We współ­pracy z Sekcją Arche­ologii Uni­wer­sy­tetu Palac­kiego w Oło­muńcu udział w bada­niach na cmen­ta­rzysku z okresu rzym­skiego w miej­sco­wości Jevičko (2011 r.) na pogra­niczu czesko-morawskim.

3. We współ­pracy z Ústavem arche­olo­gické památ­kové péče seve­ro­západ­ních Čech w Mostě: udział wraz z grupą stu­dentów IA UR w bada­niach wyko­pa­li­sko­wych na cmen­ta­rzysku lud­ności kul­tury bylań­skiej w Lovo­si­cach (2002 r.) oraz w 2012 roku roz­po­częta została reali­zacja nowej umowy z Ústavem arche­olo­gické památ­kové péče SZ Čech w Mostě oraz Oblastním muzeum w Cho­mu­tově, doty­czącej wspól­nych badań oraz opra­co­wania mate­riałów z okresu rzym­skiego z cmen­ta­rzyska ger­mań­skiego w miej­sco­wości Neza­by­lice w północno-zachodnich Czechach.

Badania na cmen­ta­rzysku w Nezabylicach

Sta­no­wisko odkryte zostało w paź­dzier­niku 2010 roku w trakcie nie­le­gal­nych poszu­kiwań zabytków za pomocą wykry­waczy metali, w czasie któ­rych zare­je­stro­wane zostały liczne brą­zowe i żelazne przed­mioty dato­wane na okres rzymski. W listo­pa­dzie tego samego roku zna­le­zisko zostało zgło­szone i prze­ka­zane do muzeum w Cho­mu­tovie. Ze względu na uni­ka­tową war­tość zna­le­zisk i zagro­żenie ze strony nie­le­gal­nych poszu­ki­waczy, arche­olodzy z muzeum w Cho­mu­tovie oraz z ÚAPP SZ Čech w Moście pod­jęli decyzję o prze­pro­wa­dzeniu badań son­da­żo­wych. Przed roz­po­czę­ciem badań na powierzchni około 3 ha wyko­nane zostały szcze­gó­łowe pomiary geo­de­zyjne, geo­fi­zyczne oraz dokładna pro­spekcja powierzch­niowa. Na pod­stawie uzy­ska­nych infor­macji prze­ba­dano zespoły gro­bowe uchwytne dzięki pomiarom geo­fi­zycznym i odczytom z wykry­wacza metali. Po bada­niach son­da­żo­wych i dwóch sezo­nach wyko­pa­lisk, prze­pro­wa­dzo­nych we współ­pracy z Insty­tutem Arche­ologii UR, zare­je­stro­wano łącznie 42 groby cia­ło­palne popiel­ni­cowe dato­wane na starszy okres rzymski, przede wszystkim fazę B2. Na cmen­ta­rzysku odno­to­wane zostały głównie groby z ele­men­tami uzbro­jenia, w któ­rych znaj­do­wały się miecze, zestawy grotów oraz meta­lowe ele­menty tarcz – umba, imacze i okucia brzegów. Dzięki bada­niom praw­do­po­dobnie udało się uchwycić zachodnią gra­nicę sta­no­wiska oraz stwier­dzić, że mamy do czy­nienia z jego kon­ty­nu­acją w kie­runku pół­nocnym, praw­do­po­dobnie do kra­wędzi terasy oraz wschodnim. Więk­szość grobów została czę­ściowo znisz­czona przez inten­sywną orkę, a nie­które wyka­zują także ślady wkopów wyko­na­nych przez nie­le­gal­nych poszu­ki­waczy zabytków. Pomimo tego znaczna liczba zespołów cha­rak­te­ry­zuje się dość bogatym wypo­sa­że­niem, głównie w postaci mili­ta­riów uło­żo­nych pod popiel­ni­cami.

Nezabylice
Nezabylice
Nezabylice

prof. UR dr hab. Diana Gergova

1.Ahtopol
DSC_0370
EXIF JPEG