Badania doktora Marcina Wołoszyna z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego w Czermnie w roku 2013

czermno_01

czermno_02

Jednym z naj­waż­niej­szych sta­no­wisk arche­olo­gicz­nych Polski wschod­niej jest gród w miej­sco­wości Czermno, nie­opodal Toma­szowa Lubel­skiego. Obiekt ten należy iden­ty­fi­kować z grodem Czer­wień znanym z Powieści lat minio­nych. Pod rokiem 981 ta naj­starsza ruska kro­nika donosi, iż „Poszedł Wło­dzi­mierz ku Lachom i zajął grody ich: Prze­myśl, Czer­wień i inne grody, które są i do dziś dnia pod Rusią”.

Bardzo ważną kwe­stią jest rów­nież to, iż do nazwy Czer­wienia nawią­zuje termin „Grody Czer­wień­skie” Jest to obszar nad środ­kowym Bugiem, będący we wcze­snym średnio­wieczu przed­miotem rywa­li­zacji Polski i Rusi Kijowskiej.

Stan roz­po­znania grodu w Czermnie — choć przy­ciągał on uwagę badaczy już nie­jed­no­krotnie — daleki jest od zada­wa­la­ją­cego. Sen­sa­cyjne odkrycia doko­nane w Czermnie przez M. Pio­trow­skiego i A. Kokow­skiego (UMCS) w latach 2010–2011 umoż­li­wiły pozy­skanie środków na reali­zację dużego pro­jektu doty­czą­cego Grodów Czer­wień­skich, zakła­da­ją­cego m.in. wzno­wienie tam regu­lar­nych prac wyko­pa­li­sko­wych (Złote jabłko pol­skiej arche­ologii. Zespoły gro­dowe w Czermnie i Gródku [Grody Czer­wień­skie] — chro­no­logia i funkcja w świetle badań daw­nych oraz wery­fi­ka­cyj­nych; Naro­dowy Pro­gram Roz­woju Huma­ni­styki; pro­jekt nr 12H 12 0064 81).

czermno_03

Między połową sierpnia a połową wrze­śnia b.r. stu­denci oraz absol­wenci Insty­tutu Arche­ologii UR (pod kie­run­kiem dr M. Woło­szyna) oraz absol­wenci Insty­tutu Arche­ologii UMCS (pod kie­run­kiem mgr M. Pio­trow­skiego) uczest­ni­czyli w pra­cach wyko­pa­li­sko­wych w Czermnie. Ex oriente lux — w naszej ekipie nie zabrakło także stu­dentów / absol­wentów UAM oraz UW. Dla stu­dentów UR były to prak­tyki wyko­pa­li­skowe, które kon­ty­nu­owane będą w następ­nych latach.

Zespół osad­niczy w Czermnie składa się z grodu wła­ści­wego (Zamczysko), dwóch pod­grodzi (co naj­mniej jedno z nich — stan. nr 2 – było umoc­nione) oraz serii osad otwar­tych. W kilku miej­scach zlo­ka­li­zo­wano cmen­ta­rzyska szkieletowe.

W sezonie badaw­czym 2013 zde­cy­do­wa­liśmy się na prace na sta­no­wisku 3 (tzw. pod­gro­dzie dalsze). Skłonił nas do tego przede wszystkim fakt, iż na powierzchni tego sta­no­wiska wyraźnie widoczne są zale­ga­jące kości ludzkie. Pro­wa­dzona rok­rocznie orka decy­duje o tym, iż cmen­ta­rzysko to już za chwilę może zupełnie „zniknąć”. Istotne jest rów­nież to, że wraz z nami w pra­cach wyko­pa­li­sko­wych uczest­ni­czyła antro­polog z Uni­wer­sy­tetu Przy­rod­ni­czego we Wro­cławiu – mgr Kata­rzyna Kuź­niarska, z której wiedzy i umie­jęt­ności mogliśmy nie­jed­no­krotnie korzystać.

Kilka dni nie­pew­ności i ….udało się! – naj­pierw zlo­ka­li­zo­wa­liśmy poje­dyncze kości, a w końcu także całe szkie­lety daw­nych miesz­kańców słyn­nego Czer­wienia, któ­rych wiek i płeć pozna­liśmy już w trakcie badań.

czermno_04

Ogółem odkry­liśmy 15 pochówków. Zmar­łych – zgodnie z dok­tryną chrze­ści­jańską — ukła­dano wzdłuż linii wschód-zachód. Tylko jeden pochówek (młodej kobiety) zawierał dodat­kowo ozdoby w postaci kabłączków skro­nio­wych, które dato­wane są na XII-XIII wiek. Więk­szość zabytków odkry­liśmy w war­stwie powyżej pochówków, która powstała na skutek roz­ory­wania obiektów gro­bo­wych. W ten sposób natra­fi­liśmy m.in. na frag­ment zapinki pod­ko­wia­stej oraz sprzączki liro­watej – zapewne pier­wotnie wcho­dziły one w skład inwen­tarza gro­bo­wego, a także liczne paciorki szklane i przed­mioty metalowe.

Naj­waż­niej­szym odkrytym przez nas zabyt­kiem jest frag­ment enkol­pionu (relikwiarza).

Odkryte przez nas cmen­ta­rzysko można wstępnie datować na XII-XIII wiek. Wcze­śniej (w X w.?, XI w. ?) ist­niała w tym miejscu zapewne osada, której relikty rów­nież udało się nam zare­je­strować pod­czas tego­rocz­nych prac.

czermno_05

Należy pod­kre­ślić, iż badania w Czermnie reali­zo­wane są w ramach szer­szego pro­jektu. Rów­no­legle z pra­cami wyko­pa­li­sko­wymi trwały prace pro­wa­dzone przez pale­oge­ografów, zmie­rza­jące do rekon­strukcji wcze­sno­śre­dnio­wiecz­nego kra­jo­brazu wokół Czermna (zespół dr hab. prof. UMCS R. Dobro­wol­skiego z Lublina), a także badania geo­fi­zyczne (dr Ł. Pospieszny z Insty­tutu Arche­ologii i Etno­logii PAN).

Innym ważnym wyda­rze­niem było zor­ga­ni­zo­wane w Hru­bie­szowie, w dniach 19–20 IX b.r., semi­na­rium poświę­cone bada­niom nad Gro­dami Czer­wień­skimi. Pod­czas tego spo­tkania zespół w skła­dzie: M. Pio­trowski, M. Woło­szyn, I. Flor­kie­wicz, K. Gro­checki oraz P. Pio­trowska zapre­zen­tował rezul­taty tego­rocz­nych badań arche­olo­gicz­nych w Czermnie. Z kolei K. Kuź­niarska przed­sta­wiła naj­nowsze wyniki analiz antro­po­lo­gicz­nych szkie­letów pocho­dzą­cych z odkry­tego przez nas cmentarzyska.

czermno_06

Należy pod­kre­ślić, iż w przy­szłym roku zamie­rzamy kon­ty­nu­ować zarówno prace wyko­pa­li­skowe na cmen­ta­rzysku (sta­no­wisko 3), jak rów­nież pla­nu­jemy prze­badać wał grodu głów­nego. Naszym głównym celem jest odkrycie drew­nia­nych ele­mentów kon­struk­cyj­nych wału, co powinno umoż­liwić dato­wanie ich wzniesienia.

Więcej infor­macji na temat badań wyko­pa­li­sko­wych w sezonie 2013 jak rów­nież samego pro­jektu o Gro­dach Czer­wień­skich można uzy­skać na stronie http://www.facebook.com/Grody.Czerwienskie

Pogra­nicza mogą dzielić ale i łączyć. Dla­tego też bardzo nas cieszy fakt, iż wśród Kole­żanek i Kolegów, którzy odwie­dzili nas w trakcie badań oraz wspo­mnia­nego wyżej semi­na­rium w Hru­bie­szowie byli także naukowcy z Nie­miec, Rosji i Ukrainy.

czermno_07