Nezabylice

Nezabylice

Badania na cmen­ta­rzysku w Neza­by­li­cach w północno-zachodnich Czechach

Sta­no­wisko odkryte zostało przez detek­to­ry­stów w paź­dzier­niku 2010 roku w trakcie nie­le­gal­nych poszu­kiwań zabytków, w czasie któ­rych zare­je­stro­wane zostały liczne brą­zowe i żelazne przed­mioty dato­wane na okres rzymski. W listo­pa­dzie tego samego roku zna­le­zisko zostało zgło­szone i prze­ka­zane do muzeum w Cho­mu­tovie. Ze względu na uni­ka­tową war­tość zna­le­zisk i zagro­żenie ze strony nie­le­gal­nych poszu­ki­waczy, arche­olodzy z muzeum w Cho­mu­tovie oraz z Ústavu arche­olo­gické památ­kové péče SZ Čech w Moście pod­jęli decyzję o prze­pro­wa­dzeniu badań son­da­żo­wych. Przed roz­po­czę­ciem badań na powierzchni około 3 ha wyko­nane zostały szcze­gó­łowe pomiary geo­de­zyjne, geo­fi­zyczne oraz dokładna pro­spekcja powierzch­niowa. Na pod­stawie uzy­ska­nych infor­macji prze­ba­dano zespoły gro­bowe uchwytne dzięki pomiarom geo­fi­zycznym i odczytom z wykry­wacza metali. W 2012 roku została pod­pi­sana umowa między arche­olo­gami cze­skimi a Insty­tutem Arche­ologii Uni­wer­sy­tetu Rze­szow­skiego i w sierpniu tego samego roku prze­pro­wa­dzono pierwsze wspólne badania wyko­pa­li­skowe, w któ­rych brali udział stu­denci z Rzeszowa.

W sezo­nach 2011–14 odkryto łącznie 48 cia­ło­pal­nych pochówków popiel­ni­co­wych. Odno­to­wane zostały głównie groby z ele­men­tami uzbro­jenia, w któ­rych znaj­do­wały się miecze, zestawy grotów oraz meta­lowe ele­menty tarcz – umba, imacze i okucia brzegów, a także części stroju, ozdoby i naczynia brą­zowe. Więk­szość grobów została czę­ściowo znisz­czona przez inten­sywną orkę, a nie­które wyka­zują także ślady wkopów wyko­na­nych przez nie­le­gal­nych poszu­ki­waczy. Pomimo tego znaczna liczba zespołów cha­rak­te­ry­zuje się bogatym wypo­sa­że­niem, głównie w postaci mili­ta­riów uło­żo­nych zwykle pod popiel­ni­cami. Wszystkie groby cia­ło­palne można datować na okres od połowy I w. n.e. do mniej więcej połowy II w. n.e.

Zupełnie prze­ło­mowy okazał się sezon 2015, w trakcie któ­rego na cmen­ta­rzysku zare­je­stro­wano pierwszy grób szkie­le­towy. Pod war­stwą orną odkryto dwa, przy­le­ga­jące do siebie obiekty: większy o kamiennym wypeł­nisku i wymia­rach 3×0,9 m oraz mniejszy, nakryty kamien­nymi pły­tami. W dużym obiekcie, ściśle do siebie przy­le­ga­jące war­stwy kamieni miały miąż­szość aż 80 cm. Na głę­bo­kości ponad 1 m odkryte zostały kości ludzkie wraz z wypo­sa­że­niem. Zmarły uło­żony na wznak, praw­do­po­dobnie został pocho­wany w drew­nianej trumnie. Za głową wło­żono mu naczynie wyko­nane z brązu, ron­delek zdo­biony łabę­dzimi głów­kami i tzw. tyrsem, czyli laską Dio­ni­zosa oraz drugie naczynie gli­niane. Badania antro­po­lo­giczne wyka­zały, że był to pochówek doro­słego męż­czyzny, o dosyć masywnej budowie ciała i wzro­ście powyżej 180 cm. Praw­do­po­dobnie grób ten mógł być wko­pany w starszy kurhan. Świad­czyć o tym może mniejszy obiekt odkryty tuż obok, który okazał się być pochów­kiem dziecka w kamiennej obstawie, nale­żącgo do lud­ności kul­tury mogiłowej.

Grób odkryty na cmen­ta­rzysku w Neza­by­li­cach należy do przed­sta­wi­ciela ger­mań­skiego ludu Mar­ko­manów. Podobne pochówki na terenie Czech dato­wane są na pierwszą połowę I w.n.e. Łączone są z szer­szym zja­wi­skiem kształ­to­wania się elit w spo­łe­czeń­stwach bar­ba­rzyń­skich. Mimo, iż grób ten nie zawierał tak dużo wypo­sa­żenia jak inne tzw. groby ksią­żęce, to wydaje się, że zarówno kon­strukcja, wymiary, jak i cha­rakter odkry­tych w nim przed­miotów, dają pod­stawy do zali­czenia go do tej grupy obiektów. Praw­do­po­dobnie część grobu przy nogach zmar­łego została wcze­śniej wyra­bo­wana, co mogą potwier­dzać obser­wacje poszcze­gól­nych poziomów jamy grobowej.

Obecnie można sądzić, że cmen­ta­rzysko w Neza­by­li­cach sta­nowi praw­do­po­dobnie naj­większą i naj­bo­gatszą nekro­polę na obszarze północno-zachodnich Czech, odkrytą po II wojnie świa­towej. Zatem naj­waż­niej­szym zada­niem na naj­bliższe sezony jest ochrona sta­no­wiska przed dewa­stacją osób posłu­gu­ją­cych się wykry­wa­czami metali i inten­syw­nymi pra­cami rol­ni­czymi. Wła­śnie w tym celu pod­jęta została mię­dzy­na­ro­dowa współ­praca, pozwa­la­jące na kon­ty­nu­acje prac w kolej­nych latach.