„Przełom paleolitu środkowego i górnego na przedpolu Bramy Morawskiej. Multidyscyplinarne badania stanowiska kultury szeleckiej Lubotyń 11 w południowej części Płaskowyżu Głubczyckiego”

Projekt „Przełom paleolitu środkowego i górnego na przedpolu Bramy Morawskiej. Multidyscyplinarne badania stanowiska kultury szeleckiej Lubotyń 11 w południowej części Płaskowyżu Głubczyckiego”

Projekt finansowany przez Narodowe Centrum Nauki (nr 2012/05/N/HS3/01533), pod kierownictwem mgr. Dariusza Bobaka. Lata realizacji: 2013-2017.

Cel naukowy projektu

Badania nad końcowymi fazami środkowego paleolitu oraz okresem przejściowym pomiędzy paleolitem środkowym a górnym należą do najważniejszych i często dyskutowanych zagadnień w archeologii starszej epoki kamienia zarówno w Polsce jak i Europie. Europa Środkowa stanowi jeden z tych rejonów, na których procesy związane ze zmianami kulturowymi na pograniczu tych dwóch okresów należą do szczególnie intensywnych i złożonych. Rozwój badań, zarówno archeologicznych jak i, przede wszystkim, przyrodniczych w tym także metod datowania bezwzględnego, analiz struktur geomorfologicznych i analiz szczątków roślinnych przyniosły w efekcie wiele nowych zarówno uściślających jak i weryfikujących dotychczasowe poglądy dotyczące przebiegu procesów kulturowych tego okresu. Szeletien należy do szczególnie istotnych środkowoeuropejskich jednostek taksonomicznych, genetycznie i kulturowo tkwiących jeszcze w środkowym paleolicie,  których okres funkcjonowania zazębia się z początkami górnego paleolitu na terenach Europy. Obszarami kluczowymi dla badań nad szeletienem są Morawy, zaś na terenach Polski – tereny Śląska, w tym przede wszystkim północne przedpole Bramy Morawskiej, stanowiącej naturalny korytarz łączący te dwa obszary, wykorzystywany przez całą starszą epokę kamienia. Nowe badania, w tym prowadzone przez wnioskodawcę niniejszego projektu, pozwoliły na odkrycie i rozpoczęcie badań na stanowiskach rzucających nowe światło na problematykę kultury szeleckiej w Środkowej Europie. Najważniejszym stanowiskiem jest dziś obozowisko w Lubotyniu.

Stanowisko w Lubotyniu położone jest na szlaku prowadzącym przez Bramę Morawską. Badania, współprowadzone na nim przez wnioskodawcę od 2006 roku, doprowadziły do odkrycia najbogatszego i najlepiej zachowanego dziś na terenach ziem polskich obozowiska kultury szeleckiej. O wielkiej wartości tego stanowiska decyduje nie tylko niezwykle bogaty inwentarz krzemienny, spoczywający częściowo w obrębie  pierwotnych warstw geologicznych ale także dobrze zachowane, bardzo rzadkie na stanowiskach z tego czasu struktury nieruchome w postaci ognisk, oraz możliwość przeprowadzenia licznych obserwacji i analiz przyrodniczych, w tym częściowo w oparciu o licznie zachowane węgle drzewne.

Celem prowadzonych badań jest rozpoznanie, wyeksplorowanie i zadokumentowanie stanowiska, analiza jego charakteru, układów przestrzennych zabytków ruchomych i nieruchomych a wreszcie wydobycie i zainwentaryzowanie inwentarza kamiennego oraz przygotowanie go do szczegółowej analizy technologicznej i typologicznej a ostatecznie do publikacji. Ważnym problemem, jaki staje przed badaniami stanowiska jest próba wydzielenia ewentualnego zróżnicowania przestrzennego czy to pionowego czy to poziomego znalezisk, które mogłoby odpowiadać poszczególnym fazom osadniczym. Zadanie to jest bardzo trudne do wykonania ze względu na częściowe postdepozycyjne przesunięcia materiałów; z doczasowych obserwacji wynika jednak, że istnieje potencjalna możliwość, że szczegółowe obserwacje pozwolą na przynajmniej częściowe rozdzielenie zabytków.

Drugim z kluczowych zadań jest jak najpełniejsze rozpoznanie sytuacji geologicznej i warunków środowiskowych współczesnych osadnictwu za pomocą serii badań geologicznych, mineralogicznych i botanicznych (zarówno palinologicznych jak i analizy makroszczątków) a wreszcie określenie pozycji chronologicznej i ewentualnego wydzielenia faz osadnictwa w oparciu o serię dat radiowęglowych i OSL. Stanowisko w Lubotyniu jest pierwszym na ziemiach polskich i jednym z bardzo nielicznych w Europie stanowiskiem szeleckim które pozwala na tak kompleksowe badania.

Badania te pozwolą, jak się zakłada, na osadzenie obozowiska w Lubotyniu w kontekście polskiego a przede wszystkim środkowoeuropejskiego szeletienu. Będą też stanowić ważne źródło dla wyjaśnienie relacji, w tym także chronologicznych, pomiędzy terenami polskiego Śląska a Morawami uchodzącymi za macierzysty obszar tej jednostki taksonomicznej.  Uzyskane dotychczas datowania bezwzględne wskazują bowiem na bardzo wczesny wiek stanowiska, współczesny a nawet nieco starszy niż dobrze udokumentowane chronologiczne stanowiska morawskie, co może być przyczynkiem w dyskusjach nad genezą i rozprzestrzenianiem szeletienu na tych obszarach. Rozpoznana dotychczas wielkość i bogactwo stanowiska świadczą też, że był to ważny, wielokrotnie zasiedlany punkt osadniczy, Położone w bliskim sąsiedztwie kolejne ślady osadnictwa szeleckiego takie jak znane z literatury obozowisko szeleckie Dzierżysław 1 oraz kolejne, odkryte na powierzchni nowe stanowiska należące najprawdopodobniej do tej samej kultury, wskazują na bardzo duże znaczenie południowej części Płaskowyżu Głubczyckiego dla osadnictwa szeleckiego; obozowisko w Lubotyniu jest obecnie najlepiej rozpoznanym i najbogatszym z nich, dlatego jego badania mają znaczenie także dla dalszych badań nad tym, jak się wydaje, niezwykle interesującym mikroregionem osadniczym.

Uzyskane wyniki

Archeologiczne badania wykopaliskowe

W trakcie realizacji projektu na stanowisku Lubotyń 11 przebadany został obszar o powierzchni ok. 34 m2. Z wyeksplorowanego obszaru pozyskano liczne (ponad 4 tys.) zabytki ruchome –  artefakty krzemienne wykonane techniką łupania oraz obiekty nieruchome – głównie pozostałości miejsc palenia ognia.

Łącznie z pozyskanymi w czasie wcześniejszych sezonów badawczych, materiały krzemienne tworzą bogaty zbiór liczący ponad 11 tysięcy zabytków krzemiennych o jednolitym stanie zachowania. Cechy technologiczne i typologiczne inwentarza wskazują, że niemal wszystkie lub wszystkie można zaliczyć do jednej kultury archeologicznej tzn. kultury szeleckiej. W inwentarzu znajdują się wszystkie najważniejsze formy będące wyznacznikami tej jednostki taksonomicznej – zarówno wśród rdzeni, wśród których zidentyfikowano liczne rdzenie krążkowate, odłupkowe i mniej liczne wiórowe jak i wśród narzędzi wśród których zidentyfikowano nieliczne ale typowe ostrza liściowate z retuszem bifacjalnym lub częściowo bifacjalnym, a także inne narzędzia z powierzchniowym retuszem częściowo bifacjalnym, przede wszystkim serię zgrzebeł. Towarzyszą im drapacze, w tym liczne wysokie, odłupki i wióry retuszowane w tym także z retuszem powierzchniowym obejmującym część strony dolnej półsurowiaków. Jednocześnie niemal nieobecne są rylce za wyjątkiem pojedynczych, zwykle wątpliwych egzemplarzy. Niemal wszystkie ostrza są albo uszkodzone albo nieskończone.

Jednocześnie bardziej szczegółowa analiza wskazuje, że inwentarz, choć w całości, lub niemal w całości może być łączony z szeletienem, przejawia wewnętrzne zróżnicowanie. Obecne są tu bowiem zarówno formy archaiczne – technologia odłupkowa oparta na rdzeniach krążkowatych i prostych, nieprzygotowywanych rdzeniach jednopiętowych bądź ze zmianą orientacji jak i obecność form bardziej progresywnych w tym serii rdzeni wiórowych, niekiedy pozwalających na otrzymanie stosunkowo długich poprawnych wiórów. Obecność tych ostatnich jak i ich wykorzystanie do produkcji narzędzi zostały także odnotowane. To zróżnicowanie inwentarza może być wyrazem różnic chronologicznych i odpowiadać starszej i młodszej fazie osadnictwa szeleckiego wydzielanych przez badaczy morawskich. Pozostaje to w zgodzie z wynikami datowań radiowęglowych, obejmujących bardzo szeroki przedział czasowy odpowiadający praktycznie całemu czasowi funkcjonowania szeletienu w Środkowej Europie. Niestety, zróżnicowanie to nie jest uchwytne planigraficznie. Nie ulega wątpliwości, że stanowisko jest palimpsestem, a pierwotny układ zabytków został częściowo zaburzony co dodatkowo utrudnia dziś rozdzielenie materiałów należących do poszczególnych faz osadnictwa.

Nie można też jednak wykluczyć, że na stanowisku obecny jest także jeszcze jeden, młodszy epizod osadniczy, który należałoby łączyć z inną niż szeletien jednostką taksonomiczną. Wskazuje na to jedna data, wyraźnie młodsza, wskazująca na czas przypadający już po zaniku kultury szeleckiej. Data ta uzyskana została z węgli pozyskanych z obiektu (ogniska?) położonego poza głównym skupieniem zabytków. W jego otoczeniu nie znaleziono jednak zabytków które w sposób wyraźny różniły by się od pozostałych materiałów. jeśli jednak uznać, że data ta jest poprawna i faktycznie wskazuje na późniejsze osadnictwo to najprawdopodobniej chodzi tu o jakiś pobyt ludności oryniackiej. Możliwe wówczas byłoby, że część zabytków takich jak wysokie (łódkowate) drapacze czy niektóre rdzenie wiórowe należałoby łączyć z osadnictwem oryniackim.

Datowania bezwzględne

Realizacja projektu pozwoliła na wykonanie łącznie 15 datowań: 10 radiowęglowych oraz 5 OSL. Wraz z wcześniej wykonanymi datowaniami, dla stanowiska dostępnych jest 21 datowań bezwzględnych. Trzy datowania radiowęglowe wykonano w przy użyciu metody przygotowywania próbek ABOX, umożliwiającej uzyskanie bardziej wiarygodnych wyników dla próbek o wieku zbliżonym do granicy zasięgu metody 14C. Metodą tą datowano próbki, które uzyskały także daty wykonane przy użyciu standardowej metody preparatyki ABA.

 

Badania paleogeograficzne i litostratygraficzne

Stanowisko archeologiczne Lubotyń 11 jest usytuowane na lokalnym wzgórzu (wys. 310 m n.p.m.), zbudowanym z osadów fluwioglacjalnych zlodowacenia odry. W trakcie ostatniego zlodowacenia osadziła się tutaj pokrywa lessowa o zmiennej miąższości (od 0 do kilku metrów).

Do szczegółowych badań lito-  i chronostratygraficznych wytypowano profil S 14, położony w niewielkim zagłębieniu, które uformowało się bezpośrednio nad pseudomorfozą klina lodowego lub złożonego. Jest to również główna część stanowiska archeologicznego. W profilu S 14 odnotowano najpełniejsze wykształcenie litostratygraficzne osadów oraz ich największą miąższość.

W profilu S 14 wyróżniono następujące jednostki:

warstwa A         0 –  30 cm    pozom orny Ap barwy ciemnoszarej, humusowy, pylasty;

warstwa B       30 –  53 cm    less żółto-beżowy, w spągowej części silnie węglanowy;

warstwa C       53 –  69 cm    less z domieszką żwiru i piasku, silnie węglanowy;

warstwa G      69 –  89 cm    osad lessopochodny, piaszczysty, węglanowy;

  1. C1/C2 89 –113 cm osad różnofrakcyjny z nagromadzeniem żwirów w stropie (bruk eoliczny/erozyjny?) oraz strąceniami węglanu wapnia (C1) przechodzący ku spągowi w scementowany piasek z ciemnordzawymi plamami i smugami zawierającymi węgle drzewne;

warstwa F        113-191 cm   piaszczyste wypełnienie pseudomorfozy klina lodowego, miejscami ze znaczną domieszką drobnych żwirów;

warstwa E       pon. 191 cm    piaski fluwioglacjalne ze żwirami.

Poziom użytkowy stanowiska stanowi strop warstwy E i F, oraz warstwa C2.

 

W profilu S14 pobrano 79 próbek do badań laboratoryjnych(8 próbek z warstwy B, 8 próbek z warstwy C, 10 próbek z warstwy G, 12 próbek z warstwy C1/C2, 39 próbek z warstwy F oraz 2 próbki z warstwy E). Wykonano oznaczenia składu granulometrycznego (dyfraktometria laserowa), podatności magnetycznej (mostek podatności magnetycznej KLY-2), zawartości substancji organicznej (metoda Tiurina) oraz zawartości węglanu wapnia (metoda Scheiblera), które zestawiono na ryc. 1.

Ryc. 1. Litologia oraz podstawowe wskaźniki litologiczne na tle wydzielonych jednostek litostratygraficznych w profilu S 14 na stanowisku Lubotyń 11

 

Wykonano 34 całkowite analizy geochemiczne (AAS Avanta; ryc. 2) oraz obliczono najczęściej stosowane wskaźniki wietrzenia chemicznego.

Ryc. 2. Skład chemiczny w przeliczeniu na podstawowe tlenki (100% bez składników lotnych) w profilu S 14 na stanowisku Lubotyń 11

Wykonano również analizy obtoczenia i zmatowienia powierzchni ziaren piasku frakcji 0,5-1,0 mm oraz analizy składu minerałów ciężkich dla frakcji 0,25–1,0 mm (wg metodyki stosowanej przy opracowaniu Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski w skali 1:50 000).

Wykonane zostały także analizy mikrostratygraficzne 3 próbek, zlokalizowanych na kontakcie warstw C1/C2 i G oraz w wypełnisku obiektu nr 20.

Badania paleobotaniczne

Przeprowadzono badania palinologiczne 40 prób osadu pobranych z profilu N (10 prób), z profilu E ze świadka w części centralnej (4 próby) i z profilu E ze świadka przy profilu N (6 prób) oraz 20 prób z profilu S14. Do badań na obecność makroszczątków roślinnych wybrano 32 próby. Wypreparowane szczątki poddano analizie taksonomicznej. Znaczna część próbek nie wykazała obecności sporomorf, jedynie w 6 próbkach wystąpiły one mniej lub bardziej licznie. Dla 17 próbek poddanych badaniom na zawartość makroszczątków roślinnych udało się określić gatunek drewna.

Uzyskane rezultaty świadczą o krótkotrwałym zaistnieniu korzystnych warunków do zachowania ziaren pyłku, stąd tylko osad z głębokości 62 cm, z którego uzyskano niezbyt bogate spektrum (327 sporomorf na 8 preparatach!) nadaje się do interpretacji palinologicznej.

Odnotowany bardzo liczny udział brzozy przy kilkuprocentowym sosny, może wskazywać na występowanie w rejonie stanowiska zarośli brzozowych z pojedynczymi sosnami. Bardzo niska reprezentacja roślin zielnych sugeruje obecność niewielkich powierzchni zbiorowisk otwartych, z krzewami rokitnika i brzozy karłowatej oraz roślinami zielnymi. Pamiętając o tym, że badany materiał pochodzi z warstwy kulturowej stanowiska archeologicznego należy uznać za bardzo prawdopodobną silną nadreprezentację pyłku drzew (głównie brzozy), zawlekanego przez człowieka na teren stanowiska np. wraz gałęziami jako materiałem opałowym.

Podsumowanie

Stanowisko w Lubotyniu dostarczyło bardzo różnorodnych i bogatych źródeł do badań nad kulturą szelecką co stawia je wśród najważniejszych stanowisk tego czasu i tej jednostki taksonomicznej w Europie. Najbliższe analogie znajdują się na terenach Moraw, uznawanych za kolebkę środkowoeuropejskiego szeletienu. W tym kontekście niezwykle ważny jest fakt, że daty z Lubotynia są starsze niż daty ze stanowisk morawskich, co pozwala na dyskusję dotyczącą związków terenów położonych po obydwu stronach Bramy Morawskiej. Na istnienie relacji pomiędzy nimi oprócz zbieżności technologicznych i typologicznych wskazują nieliczne importy surowców, przede wszystkim ciemnych radiolarytów oraz kwarcytów.

Wykonane badania paleogeograficzne pozwalają na nowe spojrzenie na dzieje środowiska naturalnego na terenie Płaskowyżu Głubczyckiego w okresie ostatniego zlodowacenia.

Uzyskane datowania radiowęglowe, uzyskane przy pomocy różnych metod preparatyki próbek (standardowa oraz ABOX) pozwalają także, po ich przeanalizowaniu, na dyskusję na temat porównywalności datowań wykonywanych różnymi metodami preparatyki próbek i, w szerszej perspektywie, na wiarygodność datowań wykonywanych przy użyciu standardowej (w przeciwieństwie do ABOX) metody preparatyki.