Zakład Nauk Przyrodniczych i Archeometrii

Interdyscyplinarny charakter badań, jaki przyjęła nauka w kraju i za granicą, rodzi potrzebę współpracy specjalistów z różnych dziedzin i dyscyplin naukowych. Pełne spojrzenie na odkrycia archeologiczne i właściwą ich interpretację zapewnia takie właśnie wieloaspektowe podejście. W ten nurt wpisuje się Zakład Nauk Przyrodniczych i Archeometrii, skupiający obecnie czterech specjalistów w zakresie: archeometrii, antropologii, archeozoologii oraz geomorfologii.

Kierownik zakładu

dr hab. inż. Joanna Trąbska, prof. UR

 

Archeometria: dr hab. inż. Joanna Trąbska, prof. UR

Archeozoologia:  dr Mirosława Zabilska-Kunek

Antropologia fizyczna: dr Joanna Rogóż

Geomorfologia: dr hab. Piotr Gębica, prof. UR

ARCHEOMETRIA

Archeometria jest częścią nauki rozwijającą się dynamicznie od kilkudziesięciu lat na styku archeologii i „nie-humanistycznych” obszarów wiedzy: nauk przyrodniczych, ścisłych, technicznych oraz rolniczych, leśnych i weterynaryjnych. Kojarzona jest w ostatnich latach ściślej z badaniem materiałów archeologicznych w aspekcie ich składu, pochodzenia surowców, identyfikacji cech warsztatów, procesów technologicznych, interpretacji przebiegu dróg handlowych, a także odróżniania skutków naturalnych procesów od działań, których autorem był człowiek. W tym ostatnim obszarze badane są także skutki i przyczyny zjawisk korozyjnych i wietrzeniowych. Archeometria wypracowała i nadal wypracowuje swoje fora: konferencje i czasopisma.

Archeometria rozwija się wraz z rozwojem metod badawczych stosowanych w wymienionych wyżej obszarach nauki. Stąd jej wnioski badawcze są nie tylko istotne dla archeologii w chwili obecnej, ale będą miały dla niej coraz większe znaczenie. Wartość badań archeometrycznych została dostrzeżona już w 1800 roku (tak, tak), kiedy to londyński chemik John Haslam zidentyfikował w średniowiecznych malowidłach metropolii kilka pigmentów.

W Zakładzie Nauk Przyrodniczych i Archeometrii zajmujemy się badaniami pigmentów, warstw malarskich (to nie to samo!), naskorupień o niejednoznacznej proweniencji, zapraw i lepiszcz, ceramiki, surowców kamiennych oraz spieków. Stosujemy nowoczesne metody instrumentalne w oparciu o zasoby Uniwersytetu Rzeszowskiego i innych jednostek.

Archeometria - granty i badania

Półmajolika z wykopalisk przy ulicy 3 Maja w Rzeszowie

 

ARCHEOZOOLOGIA

Tak samo jak współcześnie, również w przeszłości ważnym składnikiem diety człowieka było mięso, a jego źródłem różne zwierzęta zaliczane do kręgowców – ssaki, ptaki, ryby oraz gady, a także bezkręgowce, takie jak mięczaki (ślimaki i małże) oraz skorupiaki (np. raki). Po skonsumowanym posiłku pozostawały odpadki, przede wszystkim twarde, niekonsumpcyjne elementy ciał wymienionych stworzeń, takie jak kości, zęby, pochwy rogowe, łuski, muszle i pancerze. Część z tych szczątków zachowała się do dzisiaj i jest znajdowana na stanowiskach archeologicznych, obok narzędzi i innych wytworów rąk ludzkich, a następnie poddawana analizie w warunkach laboratoryjnych. Pozostałości te są podstawową kategorią źródeł m.in. do badań nad dawnymi sposobami zdobywania i przygotowywania pożywienia. Badaniami tymi zajmują się przedstawiciele działu archeologii określanego jako archeozoologia.

Kontakty człowieka ze zwierzętami nigdy nie ograniczały się jednak tylko do konsumpcji ich mięsa, dlatego zainteresowania badawcze archeozoologów są bardzo szerokie. Uogólniając można stwierdzić, iż są to badania wszystkich pozostałości zwierzęcych odkrywanych w kontekstach archeologicznych mające na celu określeniu znaczenia zwierząt w rozwoju kulturowym człowieka, badania szeroko rozumianych relacji zachodzących między człowiekiem i zwierzętami w przeszłości.

Dr Mirosława Zabilska-Kunek zajmuje się badaniami szczątków ryb i ssaków znajdywanych na stanowiskach z Polski i zagranicy, aktualnie przede wszystkim z Rosji. Podczas badań laboratoryjnych materiały archeozoologiczne poddawane są przede wszystkim analizie makroskopowej. Jej poszczególne etapy polegają na: oznaczeniu (identyfikacji) szczątków pod względem przynależności zoologicznej (gatunkowej) i anatomicznej (czyli określeniu do jakich zwierząt one należały i jakie części szkieletu, tuszy, reprezentowały), ocenie wieku osobniczego zwierząt (wieku śmierci – uboju lub upolowania) i relacji płci, przeprowadzeniu pomiarów kości (osteometria), a także określeniu śladów pochodzenia antropogenicznego (pozostawionych przez człowieka) oraz zmian chorobowych (paleopatologia).

Archeozoologia - granty i badania

Projekt IA-31/2014/508, dr Mirosława Zabilska-Kunek

Dofinansowanie z dotacji celowej “508” na prowadzenie badań naukowych lub prac rozwojowych oraz zadań z nimi związanych, służących rozwojowi młodych naukowców oraz uczestników studiów doktoranckich na Wydziale Socjologiczno-Historycznym Uniwersytetu Rzeszowskiego.

„Badania archeozoologiczne pozostałości kostnych ze stanowisk ludności kompleksu kulturowego Cucuteni-Tripolye i kultury pucharów lejkowatych”.

Projekt 3307/16, dr Mirosława Zabilska-Kunek, charakter uczestnictwa: wykonawca (analiza kości zwierzęcych), kierownik: Antoni Lubelczyk (Muzeum Okręgowe w Rzeszowie). 

Zadanie dofinansowane przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu operacyjnego „Dziedzictwo Kulturowe. Priorytet 4: Ochrona zabytków archeologicznych” (zadanie 3307/16).

„Grodzisko i zamek w Czudcu na terenie dawnej ziemi sandomierskiej w świetle badań archeologicznych z lat 2001-2010’’.

Projekt na lata 2010-2014, dr Mirosława Zabilska-Kunek, charakter uczestnictwa: wykonawca (analiza kości ryb), kierownik: Aleksander Pluskowski (Department of Archaeology, Reading University). 

Projekt poświęcony multi-dyscyplinarnym badaniom historii Pomorza Nadwiślanego oraz ziem pruskich, realizowany dzięki wsparciu finansowemu the European Research Council w ramach 7 Programu Ramowego.

„The Ecology of Crusading: The Environmental Impact of Conquest, Colonization and Religious Conversion in the Medieval Baltic’’.

ANTROPOLOGIA FIZYCZNA

Zwyczaje pogrzebowe praktykowane przez różne kultury na przestrzeni wieków były bardzo zróżnicowane. Niezwykle ważne jest uchwycenie całego kontekstu pochówku, m.in. typu grobu (pojedynczy, zbiorowy, masowy; szkieletowy, ciałopalny – popielnicowy lub jamowy), ułożenia zmarłego w jamie grobowej (np. na wznak, na boku; anatomicznie, kości przemieszane, rozproszone), darów grobowych i naturalnie samych szczątków ludzkich (stan zachowania, kompletność szkieletu). Niekiedy archeolodzy odkrywają pojedyncze kości, jednak prowadzone są też badania całych cmentarzysk. Rolą antropologa jest udzielenie możliwie najszerszej informacji o zmarłych, których szczątki mogły przetrwać w ziemi nie tylko dziesiątki, ale setki, nawet tysiące lat, a takie są również udziałem badań archeologów rzeszowskich.

Dr Joanna Rogóż podejmuje ekspertyzy różnoczasowych pochówków, głównie z obszaru Podkarpacia. Uczestniczy w ich eksploracji  na stanowiskach archeologicznych, dokonuje też eksploracji popielnic. Przeważająca część badań makroskopowych przeprowadzana jest gabinetowo. W pierwszej kolejności dokonuje się inwentaryzacji zachowanych kości. Ich dalsza analiza, nie pozbawiona pewnych ograniczeń, ma na celu ustalenie: liczby badanych osób, ich wieku, płci, przebytych chorób i urazów pozostawiających ślady na kośćcu (tzw. paleopatologie), ewentualnej przyczyny zgonu, budowy ciała (np. przyżyciowa wysokość ciała) i innych specyficznych cech szkieletu. Dokonuje się tego poprzez ustalone standardy, przy użyciu przyrządów antropometrycznych. Jednak coraz powszechniej do badań ludzkich szczątków kostnych włącza się bardziej zaawansowane metody badawcze, jak rentgenografia, tomografia komputerowa, badania mikroskopowe, analizy pierwiastków śladowych i stabilnych izotopów, wreszcie i badania genetyczne. Należy też zaznaczyć, iż badania szczątków przepalonych posiadają swoją odrębną specyfikę, a z racji koncentracji na naszym terenie cmentarzysk tarnobrzeskiej kultury łużyckiej mają one szczególne znaczenie dla Instytutu Archeologii UR.

Antropologia fizyczna - granty i badania

Projekt IA-22/2018/508, dr Joanna Rogóż

Dofinansowanie z dotacji celowej “508” na prowadzenie badań naukowych lub prac rozwojowych oraz zadań z nimi związanych, służących rozwojowi młodych naukowców oraz uczestników studiów doktoranckich na Wydziale Socjologiczno-Historycznym Uniwersytetu Rzeszowskiego.

„Wieloaspektowe badania urn i kości przepalonych przy zastosowaniu zaawansowanych metod badawczych”.

Projekt IA-25/2014/508, dr Joanna Rogóż

Dofinansowanie z dotacji celowej “508” na prowadzenie badań naukowych lub prac rozwojowych oraz zadań z nimi związanych, służących rozwojowi młodych naukowców oraz uczestników studiów doktoranckich na Wydziale Socjologiczno-Historycznym Uniwersytetu Rzeszowskiego.

„Wstępne badania antropologiczne przepalonych szczątków kostnych z cmentarzysk kurhanowych kultury kusztanowickiej na terenie zachodniej Ukrainy”, Zakarpackie Muzeum Przyrodnicze w Użhorodzie, Ukraina.

[URIS id=8396]

GEOMORFOLOGIA

Zainteresowania badawcze dr hab. Piotra Gębicy, prof. UR oscylują wokół trzech zagadnień. Pierwszym z nich jest ewolucja i paleogeografia dolin rzecznych w ostatnich kilkunastu tysiącach lat. Drugim są interdyscyplinarne badania ewolucji środowiska naturalnego. Równolegle prowadzone badania archeologiczne, paleobotaniczne i geomorfologiczne umożliwiły, dla przykładu, określenie wpływu osadnictwa i gospodarki na przemiany środowiska naturalnego w dorzeczu górnego i środkowego Dniestru. W takim charakterze prowadzono również badania na trasie autostrady A4; wpisywały się w nie analizy geomorfologiczne, analizy glebowe, czy datowanie radiowęglowe. Trzecim kierunkiem naukowych dociekań są skutki katastrofalne ulew i powodzi. Informacje o ważniejszych osiągnięciach naukowo-badawczych ze wskazanego powyżej zakresu.

Geomorfologia - granty i badania

Geomorfologia – projekty badawcze

 

 

 

 

 

 

 

ZAKŁAD NAUK PRZYRODNICZYCH I ARCHEOMETRII

Współpraca

Współpracujemy z…

  • Pracownia Radiologii, Diagnostyki Obrazowej i Medycyny Nuklearnej, Wydział Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego
  • Katedra Fizyki Doświadczalnej, Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Uniwersytetu Rzeszowskiego
  • Katedra Biotechnologii, Wydział Biotechnologii Uniwersytetu Rzeszowskiego
  • Kruszgeo Rzeszów
  • Laboratorium Mikroskopii Skaningowej i Mikroanalizy, Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki AGH
  • Laboratorium Dendrochronologiczne AGH (prof. M. Krąpiec)
  • Zakład Zastosowań Radioizotopów – Laboratorium 14C Politechniki Śląskiej w Gliwicach (dr hab. D.J. Michczyńska)
  • Zespół Spektroskopii Oscylacyjnej, Wydział Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego
  • Zakład Geomorfologii Uniwersytetu Jagiellońskiego (dr hab. A. Michno; w ramach prowadzonych od kilku lat przez dr hab. P. Gębicę, prof. UR badań w dolinie Sanu koło Stubna i analiz sedymentologicznych)
  • Instytut Fizyki Jądrowej Polskiej Akademii Nauk
  • naukowcy z Narodowego Uniwersytetu im. Franko we Lwowie (doc. A. Jacyszyn, prof. A. Boguckij), Uniwersytetu w Czerniowcach (dr B. Ridusz) i Uniwersytetu Śląskiego (Prof. W. Andrejczuk) (realizacja grantów w dorzeczu Dniestru, Prutu i Seretu)
  • Department of Archaeology, BioArCh, University of York
  • Max Planck Institute for the Science of Human History, Department of Archaeogenetics, Jena, Germany

Warsztaty, spotkania

Podjęcie współpracy naukowej i wykład – badania genetyczne ludzkich szczątków kostnych

W dniach 25-28.03.2019 r. Instytut Archeologii miał przyjemność gościć dr. Kirsten Bos, z Instytutu Maxa Plancka w Niemczech, kierownika grupy badawczej zajmującej się paleopatologiami poprzez genetyczne analizy pozostałości kostnych (Leader of the Molecular Paleopathology Group; Department of Archaeogenetics, Max Planck Institute for the Science of Human History, Jena, Germany).

Wizyta ta miała na celu nawiązanie współpracy badawczej. Dr. Kirsten Bos pobrała próbki z wybranych kości wykazujących pewne specyficzne zmiany patologiczne, noszące znamiona procesów i stanów zapalnych. Pochodziły one z różnych stanowisk archeologicznych. Próbki te zostaną zbadane w celu wykrycia śladów patogenów, a tym samym wskazania/potwierdzenia/zweryfikowania konkretnej jednostki chorobowej. Niecierpliwie czekamy na rezultaty!

[URIS id=9319]

Dnia 26.03.2019 r. dr. Kirsten Bos wygłosiła referat: “Genomic analyses of historical pathogens. What the ancient DNA can tell us about the diseases of our past?” To niezwykle interesująca i ważna tematyka badawcza, nie tylko dla antropologów. Dlatego w imieniu wszystkich słuchaczy serdecznie dziękujemy za pouczający wykład. 

[URIS id=9338]

 

Warsztaty – badania zabytków przy użyciu ręcznego spektrometru XR

Dnia 11.06.2018 roku w Instytucie Archeologii odbyły się warsztaty i prezentacja mikroskopu powierzchniowego firmy Keyence, które poprowadził Pan Krzysztof Popiołek. Ten nowoczesny sprzęt stosowany jest w branży przemysłowej, ale nie tylko. Może być też doskonałym źródłem informacji w badaniach naukowych – archeologicznych, archeometrycznych, antropologicznych, konserwacji zabytków, choć mają go w posiadaniu nieliczne jednostki naukowe w kraju. O jego zaletach przekonaliśmy się poprzez badania własnych próbek. Zbadana została powierzchnia ceramiki malowanej i czernionej, fosforanowe wypełnienie wnętrza ceramiki, zęby ludzkie oraz fragment przepalonej ludzkiej czaszki. Serdecznie dziękujemy!

[URIS id=8405]

 

Warsztaty – badania zabytków przy użyciu ręcznego spektrometru XRF

W maju 2018 roku w Instytucie Archeologii miały miejsce warsztaty dotyczące działania i zastosowania w badaniach zabytków archeologicznych ręcznego spektrometru XRF. Przedstawiciele firmy Bruker zaprezentowali najnowszy typ urządzenia umożliwiającego wykonanie analiz chemicznych powierzchni przedmiotu w miejscu jego występowania, w tym także w terenie. Podczas warsztatów badane były próbki ceramiki, warstw malarskich na jej powierzchni, preparatu ceramiki na płytce cienkiej oraz proszkowa próbka zabarwionej kości. Dyskusja wyników pozwoliła na zapoznanie się z zaletami i ograniczeniami urządzenia oraz specyfiką interpretacji danych. Niewątpliwie, spektrometr wykorzystywany w wielu instytutach archeologicznych i pracowniach konserwatorskich muzeów pozwala na uzyskanie cennych informacji o cechach zabytków: rodzajach materiałów użytych do ich wykonania, zjawiskach korozji, fałszerstwach, cechach paleośrodowisk (np. dawnych zanieczyszczeniach metalurgicznych) i innych. Ciekawie poprowadzone spotkanie oceniamy jako bardzo udane.

[URIS id=8400]

 

Wykład – „Odontologia w bioarcheologii i antropologii sądowej”

W listopadzie 2017 roku Pani dr Marta Kurek z Katedry Antropologii Uniwersytetu Łódzkiego wygłosiła interesujący referat na temat możliwości badań zębów w populacjach, pradziejowych historycznych i współczesnych.

[URIS id=8402]

Galeria

Konferencje i inne wystąpienia

[URIS id=8426]

Prace terenowe, gabinetowe

[URIS id=8422]

Staż krajowy krótki „Wymiana doświadczeń kadry akademickiej UR” w ramach projektu współfinansowanego przez Unię Europejską „UR – nowoczesność i przyszłość regionu”, skierowany do pracowników dydaktycznych i naukowo-dydaktycznych UR w celu wymiany doświadczeń przydatnych do pracy dydaktycznej; Katedra Antropologii Uniwersytetu Łódzkiego, 2014

[URIS id=8429]

Prezentacja działalności Instytutu Archeologii UR oraz charakteru pracy antropologa

[URIS id=8431]

“Na tropie dinozaurów”, “Wędrówka z dinozaurami”

[URIS id=8433]

Wystawa czasowa w Muzeum Regionalnym w Stalowej Woli, 2014 r., upamiętniająca 100 lecie bitwy rudnickiej, część wystawy poświęcona badaniom szczątków żołnierzy ekshumowanych w 2014 roku w Zdziarach – udział w reportażu

[URIS id=8435]

Olimpiada geograficzna. Komitet Okręgowy / Rzeszów.

Olimpiada geograficzna. Komitet Okręgowy / Rzeszów

 

logo_komitet_okregowy_rzeszow

Przewodniczący KO Olimpiady Geograficznej:

Dr hab. Piotr Gębica, prof. UR

Instytut Archeologii, Uniwersytet Rzeszowski

Sekretarz:

Mgr Renata Gębica

                                                      Tel. 501 564 554

 

Serdecznie witamy uczniów i nauczycieli –  pasjonatów geografii startujących

w XLVI edycji Olimpiady Geograficznej!

 

Decyzją Prezydium Komitetu Głównego z dnia 10.12.2019 roku

dopuszczono do zawodów pisemnych II stopnia XLVI OG wszystkich uczniów, których prace pisemne zostały zweryfikowane

na poziomie 75 i więcej punktów.

Zawody II stopnia (okręgowe) Olimpiady Geograficznej odbędą się w naszym okręgu w dniach 8-9 lutego 2020 roku, na Uniwersytecie Rzeszowskim (budynek A0, ul. Pigonia 1).

 

Poniżej publikujemy wyniki weryfikacji prac pisemnych:

PROTOKÓŁ WYNIKÓW XLVI OLIMPIADY GEOGRAFICZNEJ – Protokół II etap_weryfikacja 11.12.2019

 

 

 

 

 

WYNIKI zawodów okręgowych XLV Olimpiady Geograficznej 9-10.02.2019 r. III LO Rzeszów.