Zakład Nauk Przyrodniczych i Archeometrii

Interdyscyplinarny charakter badań, jaki przyjęła nauka w kraju i za granicą, rodzi potrzebę współpracy specjalistów z różnych dziedzin i dyscyplin naukowych. Pełne spojrzenie na odkrycia archeologiczne i właściwą ich interpretację zapewnia takie właśnie wieloaspektowe podejście. W ten nurt wpisuje się Zakład Nauk Przyrodniczych i Archeometrii, skupiający obecnie trzech specjalistów w zakresie: archeometrii, antropologii i archeozoologii.

Kierownik zakładu

dr hab. inż. Joanna Trąbska, prof. UR

 

Archeometria: dr hab. inż. Joanna Trąbska, prof. UR

Archeozoologia:  dr Mirosława Zabilska-Kunek

Antropologia fizyczna: dr Joanna Rogóż

ARCHEOMETRIA

Archeometria jest częścią nauki rozwijającą się dynamicznie od kilkudziesięciu lat na styku archeologii i „nie-humanistycznych” obszarów wiedzy: nauk przyrodniczych, ścisłych, technicznych oraz rolniczych, leśnych i weterynaryjnych. Kojarzona jest w ostatnich latach ściślej z badaniem materiałów archeologicznych w aspekcie ich składu, pochodzenia surowców, identyfikacji cech warsztatów, procesów technologicznych, interpretacji przebiegu dróg handlowych, a także odróżniania skutków naturalnych procesów od działań, których autorem był człowiek. W tym ostatnim obszarze badane są także skutki i przyczyny zjawisk korozyjnych i wietrzeniowych. Archeometria wypracowała i nadal wypracowuje swoje fora: konferencje i czasopisma.

Archeometria rozwija się wraz z rozwojem metod badawczych stosowanych w wymienionych wyżej obszarach nauki. Stąd jej wnioski badawcze są nie tylko istotne dla archeologii w chwili obecnej, ale będą miały dla niej coraz większe znaczenie. Wartość badań archeometrycznych została dostrzeżona już w 1800 roku (tak, tak), kiedy to londyński chemik John Haslam zidentyfikował w średniowiecznych malowidłach metropolii kilka pigmentów.

W Zakładzie Nauk Przyrodniczych i Archeometrii zajmujemy się badaniami pigmentów, warstw malarskich (to nie to samo!), naskorupień o niejednoznacznej proweniencji, zapraw i lepiszcz, ceramiki, surowców kamiennych oraz spieków. Stosujemy nowoczesne metody instrumentalne w oparciu o zasoby Uniwersytetu Rzeszowskiego i innych jednostek.

ARCHEOZOOLOGIA

Tak samo jak współcześnie, również w przeszłości ważnym składnikiem diety człowieka było mięso, a jego źródłem różne zwierzęta zaliczane do kręgowców – ssaki, ptaki, ryby oraz gady, a także bezkręgowce, takie jak mięczaki (ślimaki i małże) oraz skorupiaki (np. raki). Po skonsumowanym posiłku pozostawały odpadki, przede wszystkim twarde, niekonsumpcyjne elementy ciał wymienionych stworzeń, takie jak kości, zęby, pochwy rogowe, łuski, muszle i pancerze. Część z tych szczątków zachowała się do dzisiaj i jest znajdowana na stanowiskach archeologicznych, obok narzędzi i innych wytworów rąk ludzkich, a następnie poddawana analizie w warunkach laboratoryjnych. Pozostałości te są podstawową kategorią źródeł m.in. do badań nad dawnymi sposobami zdobywania i przygotowywania pożywienia. Badaniami tymi zajmują się przedstawiciele działu archeologii określanego jako archeozoologia.

Kontakty człowieka ze zwierzętami nigdy nie ograniczały się jednak tylko do konsumpcji ich mięsa, dlatego zainteresowania badawcze archeozoologów są bardzo szerokie. Uogólniając można stwierdzić, iż są to badania wszystkich pozostałości zwierzęcych odkrywanych w kontekstach archeologicznych mające na celu określeniu znaczenia zwierząt w rozwoju kulturowym człowieka, badania szeroko rozumianych relacji zachodzących między człowiekiem i zwierzętami w przeszłości.

Dr Mirosława Zabilska-Kunek zajmuje się badaniami szczątków ryb i ssaków znajdywanych na stanowiskach z Polski i zagranicy, aktualnie przede wszystkim z Rosji. Podczas badań laboratoryjnych materiały archeozoologiczne poddawane są przede wszystkim analizie makroskopowej. Jej poszczególne etapy polegają na: oznaczeniu (identyfikacji) szczątków pod względem przynależności zoologicznej (gatunkowej) i anatomicznej (czyli określeniu do jakich zwierząt one należały i jakie części szkieletu, tuszy, reprezentowały), ocenie wieku osobniczego zwierząt (wieku śmierci – uboju lub upolowania) i relacji płci, przeprowadzeniu pomiarów kości (osteometria), a także określeniu śladów pochodzenia antropogenicznego (pozostawionych przez człowieka) oraz zmian chorobowych (paleopatologia).

ANTROPOLOGIA FIZYCZNA

Zwyczaje pogrzebowe praktykowane przez różne kultury na przestrzeni wieków były bardzo zróżnicowane. Niezwykle ważne jest uchwycenie całego kontekstu pochówku, m.in. typu grobu (pojedynczy, zbiorowy, masowy; szkieletowy, ciałopalny – popielnicowy lub jamowy), ułożenia zmarłego w jamie grobowej (np. na wznak, na boku; anatomicznie, kości przemieszane, rozproszone), darów grobowych i naturalnie samych szczątków ludzkich (stan zachowania, kompletność szkieletu). Niekiedy archeolodzy odkrywają pojedyncze kości, jednak prowadzone są też badania całych cmentarzysk. Rolą antropologa jest udzielenie możliwie najszerszej informacji o zmarłych, których szczątki mogły przetrwać w ziemi nie tylko dziesiątki, ale setki, nawet tysiące lat, a takie są również udziałem badań archeologów rzeszowskich.

Dr Joanna Rogóż podejmuje ekspertyzy różnoczasowych pochówków, głównie z obszaru Podkarpacia. Uczestniczy w ich eksploracji  na stanowiskach archeologicznych, dokonuje też eksploracji popielnic. Przeważająca część badań makroskopowych przeprowadzana jest gabinetowo. W pierwszej kolejności dokonuje się inwentaryzacji zachowanych kości. Ich dalsza analiza, nie pozbawiona pewnych ograniczeń, ma na celu ustalenie: liczby badanych osób, ich wieku, płci, przebytych chorób i urazów pozostawiających ślady na kośćcu (tzw. paleopatologie), ewentualnej przyczyny zgonu, budowy ciała (np. przyżyciowa wysokość ciała) i innych specyficznych cech szkieletu. Dokonuje się tego poprzez ustalone standardy, przy użyciu przyrządów antropometrycznych. Jednak coraz powszechniej do badań ludzkich szczątków kostnych włącza się bardziej zaawansowane metody badawcze, jak rentgenografia, tomografia komputerowa, badania mikroskopowe, analizy pierwiastków śladowych i stabilnych izotopów, wreszcie i badania genetyczne. Należy też zaznaczyć, iż badania szczątków przepalonych posiadają swoją odrębną specyfikę, a z racji koncentracji na naszym terenie cmentarzysk tarnobrzeskiej kultury łużyckiej mają one szczególne znaczenie dla Instytutu Archeologii UR.

 

Badania

ARCHEOMETRIA
ARCHEOZOOLOGIA
ANTROPOLOGIA FIZYCZNA

 

Współpracujemy z…

  • Pracownia Radiologii, Diagnostyki Obrazowej i Medycyny Nuklearnej, Wydział Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego
  • Katedra Fizyki Doświadczalnej, Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Uniwersytetu Rzeszowskiego
  • Laboratorium Mikroskopii Skaningowej i Mikroanalizy, Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki AGH
  • Zespół Spektroskopii Oscylacyjnej, Wydział Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego
  • Instytut Fizyki Jądrowej Polskiej Akademii Nauk

Badania tomograficzne kości ludzkich (Rzeszów 17, Plac Farny, 2018), Wydział Medyczny UR

Warsztaty, spotkania

Warsztaty – badania zabytków przy użyciu ręcznego spektrometru XRF

W maju 2018 roku w Instytucie Archeologii miały miejsce warsztaty dotyczące działania i zastosowania w badaniach zabytków archeologicznych ręcznego spektrometru XRF. Przedstawiciele firmy Bruker zaprezentowali najnowszy typ urządzenia umożliwiającego wykonanie analiz chemicznych powierzchni przedmiotu w miejscu jego występowania, w tym także w terenie. Podczas warsztatów badane były próbki ceramiki, warstw malarskich na jej powierzchni, preparatu ceramiki na płytce cienkiej oraz proszkowa próbka zabarwionej kości. Dyskusja wyników pozwoliła na zapoznanie się z zaletami i ograniczeniami urządzenia oraz specyfiką interpretacji danych. Niewątpliwie, spektrometr wykorzystywany w wielu instytutach archeologicznych i pracowniach konserwatorskich muzeów pozwala na uzyskanie cennych informacji o cechach zabytków: rodzajach materiałów użytych do ich wykonania, zjawiskach korozji, fałszerstwach, cechach paleośrodowisk (np. dawnych zanieczyszczeniach metalurgicznych) i innych. Ciekawie poprowadzone spotkanie oceniamy jako bardzo udane.

Wykład – „Odontologia w bioarcheologii i antropologii sądowej”

W listopadzie 2017 roku Pani dr Marta Kurek z Katedry Antropologii Uniwersytetu Łódzkiego wygłosiła interesujący referat na temat możliwości badań zębów w populacjach, pradziejowych historycznych i współczesnych.

Galeria

Konferencje i inne wystąpienia
Prace terenowe, gabinetowe
Staż krajowy krótki „Wymiana doświadczeń kadry akademickiej UR” w ramach projektu współfinansowanego przez Unię Europejską „UR – nowoczesność i przyszłość regionu”, skierowany do pracowników dydaktycznych i naukowo-dydaktycznych UR w celu wymiany doświadczeń przydatnych do pracy dydaktycznej; Katedra Antropologii Uniwersytetu Łódzkiego, 2014
Prezentacja działalności Instytutu Archeologii UR oraz charakteru pracy antropologa
„Na tropie dinozaurów”, „Wędrówka z dinozaurami”
Wystawa czasowa w Muzeum Regionalnym w Stalowej Woli, 2014 r., upamiętniająca 100 lecie bitwy rudnickiej, część wystawy poświęcona badaniom szczątków żołnierzy ekshumowanych w 2014 roku w Zdziarach – udział w reportażu